Nowy Targ
Upamiętnienie Żydów z Nowego Targu.
W tym celu zainstalowane zostaną dwa pomniki pomnik Centralny z imiennym upamiętnieniem identyczny jak w Krościenku, Grybowie, Czarnym Dunajcu czyli symbol pękniętej macewy oraz drugi pomnik/pomniki „macewa pamięci” instalowana przy masowym grobie/grobach, który będzie odpowiednio oznaczony, zabezpieczony na terenie cmentarza wiemy o ponad 700-1000 ofiarach egzekucji na cmentarzu. Całość zostanie opatrzona tablicami edukacyjnymi.
Edukacja
Realizując projekt chcemy by nasza praca w mieście odbiła się echem i doprowadziła do refleksji. Chcemy docierać zarówno do uczniów szkół jak i mieszkańców miasta. W szkołach przeprowadzimy lekcję na temat Zagłady ich sąsiadów (alternatywnie online lekcje). Z około 100 uczniów pojedziemy na wycieczkę/pielgrzymkę pamięci do Bełżca (alternatywnie spotkanie online z Ewą Koper z MMP w Bełżcu). Uczniowie na ochotnika wezmą udział w porządkach na cmentarzu a wybrane szkoły po zakończeniu projektu obejmą patronat nad pomnikiem/cmentarzem. Ideą naszych działań jest by pomnik nie zjawił się znikąd tylko by wywołać dyskusję, pobudzić lokalną społeczność do działania by choć część z nich utożsamiała się z projektem i pracą na rzecz ofiar. Angażując młodzież szkoły w przyszłe działania po projektowe stwarzamy szanse, iż sama wizyta i zdobycie wiedzy z pobytu w tym miejscu pozwoli na minimum wiedzy i zrozumienia czym była zagłada.
Uroczystość
Finałem projektu będzie uroczystość na cmentarzu wieńcząca prace. Ma to być symboliczny pochówek ofiar dlatego przeprowadzimy go z godnością i w uroczysty sposób z udziałem potomków, Rabina, przedstawicieli innych wyznań, lokalnej społeczności, gości. Odczytując ponad 2000 ofiar z imienia i nazwiska.
Żydowscy mieszkańcy Nowego Targu i ich losy w czasie Zagłady
Imienną listę nowotarskich Żydów stworzyłam na podstawie przedwojennej kartoteki meldunkowej, przedwojennych rejestrów mieszkańców nowotarskich ulic, wojennej „Kartoteki Żydów z Nowego Targu” i spisu żydowskich mieszkańców Nowego Targu z lat 1941–1942. Uwzględniłam na niej osoby zameldowane w Nowym Targu tuż przed wojną oraz te, które zamieszkały tam w czasie okupacji. Śladu losów każdej i każdego z nich szukałam we wszystkich, wymienionych w bibliografii archiwach. Listę przygotowałam według porządku alfabetycznego z uwzględnieniem pokrewieństwa łączącego kolejne pokolenia i osoby. Rodzeństwo, wraz z członkami założonych przez nich rodzin, wymieniane było według kolejności daty urodzenia. W przypadku małżeństw rytualnych, aby nie zaburzać porządku alfabetycznego, informacja o współmałżonku i potomstwie została uwzględniona w opisie losów danej osoby, podobnie jak nazwiska obojga rodziców u dzieci z małżeństwa rytualnego.
Najczęstsze sformułowanie: „zamordowana/y w sierpniu lub we wrześniu 1942 r.” dotyczy tych, którzy widnieją na okupacyjnym spisie nowotarskich Żydów i przy nazwiskach których nie wprowadzono żadnych adnotacji dotyczących ich śmierci, ucieczki czy legalnego opuszczenia Nowego Targu. Wśród nich są ludzie zamordowani w egzekucjach na nowotarskim cmentarzu żydowskim oraz ofiary obozu zagłady w Bełżcu. W przypadku odnotowanej w źródłach daty i miejsca czyjejś śmierci uwzględniałam to przy nazwisku danej osoby. „Zamordowana/zamordowany” wpisywałam tam, gdzie wiedziałam, że dana osoba straciła życie w trakcie jednej z kolejnych akcji eksterminacyjnych lub której śmierć została opisana w którymś ze źródeł. Wyrażenie „zginął/zginęła” stosowałam w przypadku osób przywołanych po wojnie jako ofiary Zagłady a o okolicznościach śmierci których nie byłam w stanie nic ustalić. Tam, gdzie znałam datę śmierci ale nie wiedziałam nic o jej okolicznościach pisałam: : „zmarł/a lub został/a zamordowany/a” Sformułowanie „prawdopodobnie” stosowałam w przypadku osób, które po wojnie nie zostały przez nikogo upamiętnione i co do których nie odnalazłam żadnych powojennych źródeł. Informacja „losy wojenne nieznane” pojawiała się w przypadku nowotarskich Żydów widniejących w przedwojennych kartotekach i rejestrach mieszkańców, o których okupacyjnych losach nie udało mi się nic dowiedzieć. Los mężczyzn, przy nazwiskach których w wojennym spisie żydowskich mieszkańców Nowego Targu odnotowano, że są robotnikami (co determinowało skierowanie ich do pracy w jednym z podhalańskich obozów pracy), a w przypadku których nie natrafiłam na żaden dokument świadczący o tym, że zamordowano ich na Podhalu lub trafili do któregoś z obozów z dokumentacją zdeponowaną w ITS Bad Arolsen, opisałam w następujący sposób: „prawdopodobnie zginął między 1943 a 1945 r. jako więzień w obozu”, gdyż nie znam daty ani miejsca i okoliczności ich śmierci. W przypadku więźniów, o których wiem, że z Podhala trafili do kolejnych obozów, ale nie natrafiłam na powojenny ślad ich istnienia ani ich upamiętnienie pisałam: „więzień obozów, prawdopodobnie zginął”. W przypadku ocalenia uwzględniałam okoliczności czyjegoś przetrwania czasu Zagłady.
Tworząc tę listę Żydów Nowego Targu chciałam przeciwstawić się temu, co wydarzyło się w czasie Zagłady. Przywołując ich w kontekście rodzinnym: jako czyichś rodziców, dzieci, rodzeństwo chciałam symbolicznie przywrócić tak bardzo dla nich ważne więzi, które brutalnie rozerwano, skazując ich na masową i anonimową śmierć lub samotne zmaganie się ze straszliwą rzeczywistością wojny i Zagłady. Wskazując ich ostatni znany nowotarski adres chciałam pokazać, że każda z tych osób przez całe swe życie, albo na jakimś jego etapie tworzyła rzeczywistość tego miasta. I chciałabym, aby Nowy Targ pamiętał o swoich mieszkańcach.
W listopadzie 2021 r. na nowotarskim cmentarzu żydowskim, dzięki realizowanemu przez Fundację Centrum Rodziny Popielów projektowi „Ludzie, nie Liczby”, zostały odsłonięte kamienne tablice z wyrytymi na nich imionami nowotarskich ofiar Zagłady.
dr Karolina Panz
Lista żydowskich ofiar z Nowego Targu <- pobierz
